انقلاب‌ مشروطه‌ یکی‌ از حوادث‌ درس آموز ایران‌ معاصر است‌ که‌ بستر مناسبی برای مطالعه‌ و ارزیابی‌ چندباره‌ی آن وجود دارد و بررسی علل انحراف در این انقلاب مردمی می تواند تجربه‌ی گران سنگی برای حال و آینده برای جلوگیری از تکرار اشتباه در این انقلاب شود.

آنچه مسلم است انحراف نخبگان انقلاب مشروطه را از مسیر اصلی خود دور کرد اما پاسخ به این سؤال که چرا نخبگان و انقلابیون مشروطه دچار اشتباه و انحراف شدند تا جایی که شیخ فضل الله نوری که پرچمدار آن انقلاب بود مورد تعرض و تهمت آنها قرار می گیرد، جای تأمل و عبرت بسیاری دارد؛ به هر حال ۱۱ مرداد هر ساله یادآور اوج انحراف مشروطه و به دار آویخته شدن شیخ فضل الله نوری است که بررسی اجمالی علت این انحرافات می تواند سودمند باشد.

در همین رابطه رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری که در سال گذشته برگزار شد با اشاره به فتنه پس از انتخابات ریاست جمهوری در تشریح علت تکرار مکرر ضرورت بصیرت خواص، دوران مشروطه را یادآور شدند و عدم بصیرت و غفلت از دشمن را دو عامل انحراف در انقلاب مشروطه نام بردند و خواص جامعه را بویژه در حوادث فتنه گون به بصیرت و دشمن شناسی سفارش کردند و فرمودند:

« باید دشمنى‌ها را شناخت. مشکل ما این است. اینکه بنده مسئله‌ى بصیرت را براى خواص تکرار میکنم، به خاطر این است. گاهى اوقات غفلت میشود از دشمنى‌هائى که با اساس دارد میشود؛ اینها را حمل میکنند به مسائل جزئى. ما در صدر مشروطه هم متأسفانه همین معنا را داشتیم. در صدر مشروطه هم علماى بزرگى بودند – که من اسم نمى‌آورم؛ همه میشناسید، معروفند – که اینها ندیدند توطئه‌اى را که آن روز غربزدگان و به اصطلاح روشنفکرانى که تحت تأثیر غرب بودند، مغلوب تفکرات غرب بودند، طراحى میکردند؛ توجه نکردند که حرفهائى که اینها دارند در مجلس شوراى ملىِ آن زمان میزنند، یا در مطبوعاتشان مینویسند، مبارزه‌ى با اسلام است؛ این را توجه نکردند، مماشات کردند. نتیجه این شد که کسى که میدانست و میفهمید – مثل مرحوم شیخ فضل‌اللَّه نورى – جلوى چشم آنها به دار زده شد و اینها حساسیتى پیدا نکردند؛ بعد خود آنهائى هم که به این حساسیت اهمیت و بها نداده بودند، بعد از شیخ فضل‌اللَّه مورد تعرض و تطاول و تهتک آنها قرار گرفتند و سیلى آنها را خوردند؛ بعضى جانشان را از دست دادند، بعضى آبرویشان را از دست دادند. این اشتباهى است که آنجا انجام گرفت؛ این اشتباه را ما نباید انجام بدهیم»

منبع:تریبون مستضعفین