برای اکثر ما گاهی پیش آمده است که با خانواده، دوستان، همدانشگاهیها، همکلاسیها، اقوام، همکاران، با رانندهی تاکسی، مسافران آن و افراد دیگر در مورد مسائل سیاسی، اجتماعی، مذهبی و شرعی و غیره به بحث و گفتگو بپردازیم.
در هفتههای قبل از انتخابات دهم ریاستجمهوری، حجم و تعداد بحثها و گفتگوها بین ما و اطرافیانمان - در مورد اینکه کدام کاندیدا مناسبتر است، یا نقد و بررسی کاندیداهای مختلف، یا در مورد عملکرد رئیس جمهور در 4 سال گذشته و مسائلی از این دست- افزایش یافته و اینگونه مباحث فضای جامعه و خانههای مردم را گرم و گاهی داغ و ملتهب کرده بود.
ممکن است در برخی از این بحثها بین ما و فرد مورد مباحثه، به علت اختلاف دیدگاه و علاقه به کاندیداهای متفاوت، به قول معروف بحث بالا گرفته باشد و دلگیری یا کدورت و کینهای -هر چند موقت- ایجاد شده باشد. بالاخص در چند ماه بعد از انتخابات با ملتهب شدن فضای جامعه، بحثها خیلی داغتر و به قول عامیانه حیثیتیتر و در نتیجه اثرات منفی آن بیشتر شد. بسیاری از دلگیریها و کینهها و کدورتهای بوجود آمده از این بحثها برخلاف دلگیریها و کدورتهای مباحثههای قبل از انتخابات، ماندگارتر و بادوامتر شدند. برخی رفاقتها از بین رفت یا کمرنگتر شد، یا تبدیل به کینه و دشمنی شد. برخی لجبازیها پدید آمد و شکافها و فاصلهها در عقاید و نظرات بیشتر شد.
حال سوالی که مطرح است این است که آیا میشد از این دلگیریها و کدورتها پیشگیری کرد؟ یا میشد طوری بحث کرد که برخی دچار لجبازی یا دچار نفاق نمیشدند؟
پاسخ به سوالات زیر میتواند بسیاری از ابهامات یا آسیبهای موجود در مباحثهها را برطرف نماید:
کیفیت بحث و جدل باید چگونه باشد؟
آیا میتوان در بحث از رفتار تند و خشن بهرهبرد؟ (مسألهای که خواسته یا ناخواسته در بسیاری از مباحثهها اتفاق میافتد)
یا بحث فقط باید با نرمخویی و ملاطفت صورت گیرد تا اثر گذار باشد؟
یا اگر به صورت معمولی، نه با تندی و نه با ملاطفت، مباحثه انجام شود چگونه است؟
از دید شرع این سه حالت چگونه هستند؟ (در ادامه خواهید دید که بحث با نرمخویی و ملاطفت که به آن «جدال احسن» میگویند از نظر شرع مطلوب و نیکو است؛ بحث به صورت معمول، نه با تندی و نه با ملاطفت که به آن «جدال حسن» گفته میشود، از نظر شرع در مواردی خاص جایز است؛ و بحث با تندی یا همراه با توهین که به آن «جدال قبیح» گفته میشود، از نظر شرع حرام است)
آیا مخاطب بحث در نوع مباحثه موثر است؟ با مخاطبان متفاوت باید چگونه مباحثه کرد؟
با مخاطب لجوج، یا مخاطب آماده؟ با مخاطبی که اهل حکمت و علم است، یا مخاطبی که از علم و حکمت بهرهی متوسط برده است؟ کسانی که اهل استدلال و منطق نیستند چطور؟
آیا بحث با معاند لجوج مفید است یا به ترک آن سفارش شده؟
آیا بحث در موارد بیفایده مجاز است؟
استاد آیت ا... مجتبی تهرانی مطالبی در جلد چهارم کتاب «اخلاق الهی»، مجموعهی «آفات زبان»، فصلی تحت عنوان «جدال»آوردهاند که میتواند به بسیاری از این سوالات پاسخ داده و در هدایت «مباحثه» و پیشگیری از آثار و نتایج زشت و منفی این گونه مباحثهها بهکار آید. در این فصل ابتدا به ابعاد مباحثه و مجادله از قبیل انگیزهی جدل، کیفیت بحث و جدل، مواد بحث، مخاطب جدال و موضوع جدال پرداخته شده است. سپس به حکم اقسام جدل (مانند جدال با انگیزهی غیر الهی، جدال خشن، جدال با استفاده از مواد نادرست، جدال با معاند لجوج، جدال در موضوع بیفایده، جدال در موضوع غیر قابل فهم و جدال احسن) از دید شرع پرداخته شده است.
در ادامه قسمتهایی از فصل مذکور شامل ابعاد مباحثه و مجادله از قبیل انگیزهی جدل، کیفیت بحث و جدل، مواد بحث، مخاطب جدال و موضوع جدال آورده شده است. ادامه فصل مذکور که شامل حکم اقسام جدل (مانند جدال با انگیزهی غیر الهی، جدال خشن، جدال با استفاده از مواد نادرست، جدال با معاند لجوج، جدال در موضوع بیفایده، جدال در موضوع غیر قابل فهم و جدال احسن) میباشد نیز، در نوشتار بعدی ارائه خواهد شد.
معنای جدال در علم اخلاق
یکی از معانی جدل که مورد توجه و بحث دانشمندان علم اخلاق قرار گرفته، پیکار لفظی و ستیزه در کلام جهت چیره شدن بر طرف مقابل و ساکت کردن اوست؛ بنابراین مقصود از جدال در دانش اخلاق، رد و بدل کردن سخن، جهت چیره شدن بر دیگری است. بحث و پیکار در کلام، چه در مسائل علمی، چه اعتقادی و دینی، با عنوان جدال مطرح میشود.
«جدل» یکی از مباحث منطقی است که دانشمندان منطق در بخش صناعات خمس، به بحث و گفت و گوی از آن پرداختهاند. ایشان مواد قیاس را به پنج نوع تقسیم کردهاند که جدل یکی از آنها است. جدل قیاسی است که از «مسلمات» و «مشهورات» تشکیل شده است.
• مسلمات
آن دسته از قضایایی که میان جدل کننده و طرف مقابل او پذیرفته شده هستند.
• مشهورات
آن دسته قضایایی که میان مردم (کسانی که از خرد بهره دارند) شهرت دارند و همه آنرا تصدیق میکنند، مانند «نیکو بودن عدالت و اکرام دیگرات».
بحث و گفتوگو در مسائل اعتقادی یا علمی از سه جهت قابل بررسی و دقت است که توجه به هر یک از این جهات، اقسامی را برای جدل پدید میآورد:
الف. انگیزهی جدل
ب. کیفیت جدل
ج. مواد و ابزار جدل.
الف.انگیزهی جدل
هر گاه شخص با طرف مقابل خود به جدال عملی و یااعتقادی میپردازد، یا از این کار قصد و غرضی الاهی دارد یا به دنبال امیال نفسانی خویش است؛ بنابراین انگیزهی او از جدل، بیش از این دو مورد نیست:
1.انگیزهی شیطانی 2. انگیزهی الاهی
1. انگیزه شیطانی
زمانی که شخص میکوشد برتری خود را با جدل به دیگران نشان دهد، انگیزهای نفسانی و شیطانی را دنبال میکند. این انگیزه میتواند حالات گوناگونی داشته باشد؛ برای نمونه، گاه شخص فقط میخواهد طرف مقابل خود را به ذلت کشانده، او را خوار کند و گاه غرض او تحصیل مقام یا مال است؛ یعنی میخواهد با بحث و جدل، طرف مقابل خود را مغلوب کند تا دیگران توجه بیشتری به او کرده، بتواند با این روش از مادیات بهرهمند شود. این روش یکی از روشهای فریب شیطان است.
روزی شخصی خدمت امام حسین (ع) آمد و به امام گفت:
بنشین تا با هم مناظره کنیم. امام فرمود: ای فلانی! من از دینم آگاهم و اگر تو از دینت آگاهی نداری، برو و جستو جو کن و آن را یاد بگیر. من اهل مراء نیستم. همانا شیطان در اشخاص وسوسه میاندازد و میگوید: برو با مردم مناظره کن تا گمان نکنند ناتوان و نادان هستی.[محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج9، ص74]
روایت بیان میکند که تمام اینها، جنبهی شیطانی داشته، ضایعات فراوانی را نیز بهدنبال خواهند داشت.
2. انگیزه الاهی
گروهی از افراد، برای خدا بحث و جدل میکنند. آنها یا میخواهند شخصی نادان را آگاه و ارشاد کنند که به آن «ارشاد الجاهل» (راهنمایی نادان) میگویند یا میخواهند شخص گمراهی را هدایت کرده، راه درست را به او نشان دهند که به آن«ارشاد المضل» یعنی «راهنمایی گمراه» گفته میشود.
دانشمندان علم اخلاق میگویند این نوع جدل از «ارکان اعظم» (بزرگترین پایههای) دین است؛ زیرا این عمل، روح انسان را زنده میکند.
خداوند در قرآن کریم میفرماید:
من احیاها (نفسا) فکانما احیا الناس جمیعا.[مائده(5): 125]
کسی که نفسی را زنده کند، مثل این است که همه مردم را زنده کرده است؛
البته در اینجا منظور از احیا، سیر کردن گرسنه و رهانیدن کسی از مرگ جسمانی نیست؛ بلکه مرحلهای بالاتر و معنایی برتر است. زنده نگهداشتن انسان از مرگ جسمانی، موقت و ناپایدار است و حیات معنوی و روحانی انسان ماندگار و جاودانه خواهد بود؛ پس جدل ممکن است با انگیزهای نیکو و الاهی انجام شود که آیات و روایات هم آنرا ستوده و نیکو دانستهاند و هم میشود با قصدی زشت و شیطانی صورت پذیرد که آیات و روایات نیز آن را نکوهیده و از آن بازداشتهاند.
ب. کیفیت بحث و جدل
برای این جهت سه صورت فرض میشود:
1. خشونت و توهین در جدال
گاه جدال کننده در سخن گفتن و بحث با دیگران به خشونت و درشتی دست زده، رفتارش با اهانت و تحقیر آمیخته میشود. در این صورت، حتی اگر طرف مقابل جاهل هم بوده و دچار شبهه باشد و جدل کننده نیز با انگیزه الاهی بخواهد آن شبهه را از ذهن او بزداید، با این برخورد، باعث نرسیدن طرف مقابل به حقیقت و فرورفتن او در گرداب باطل میشود، و هر چند قصد جدالکننده، الاهی و انسانی است؛ ولی با این رفتار جلو باطل گرفته نخواهد شد؛ زیرا راهی که او برای بحث و گفتوگو برگزیده، نتیجه مطلوب نخواهد داشتو این جدال، «جدال قبیح» نامیده میشود.
2. نرم خویی وملاطفت در جدال
گاه شخص جدال کننده در سخن گفتن بسیار آرام و نرم است و با وفق و مدارا میکوشد تا طرف مقابل را قانع و از راه و عقیده باطل دور کند. او به شکل کامل به سخنان طرف مقابل گوش داده، باصبر و حوصله او را به مواضع خود نزدیک میسازدو این جدال، «جدال احسن» نامیده میشود.
خداوند متعال در قرآن فرموده است:
ادع الی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتی هی احسن.[نحل (16): 125]
[مردم را] با حکمت [و برهان] و پند نیکو به راه پروردگارت فراخوان و با ایشان به نیکوترین شکل مناظره [و مجادله] کن.
خداوند در این آیه پیامبر را به جدال احسن امر میکند.
3. حالت معمولی و عادی در جدال:
جدل کننده در این حالت، به مخاطب خود توهین نمیکند و او را از خود نمیرنجاند، و با نرمی و حوصله بسیار نیز با او جدل نمیکند؛ بلکه مطلب حق را به شکل متعارف و عادی بیان میکند. به این نوع گفت و گو، «جدال حَسَن» میگویند؛ زیرا از لحاظ کیفیت، نیکو و پسندیده است و مخاطب را به خشم نمیآورد؛ البته به جدالی «حسن» و «احسن» گویند که افزون بر نحوهی برخورد مذکور، با انگیزهی الاهی صورت گیرد.
ج. مواد بحث
گاه جدل از جهت مواد بررسی میشود که این مواد به دوگونهاند:
1. مواد درست:
شخص باید برای اثبات حق و ابطال کلام و عقیدهی باطل، از مواد درست (حق) استفاده کند تا پیکار او جدال نیکو باشد؛ برای نمونه از مسلمات که شخص مقابل هم آن را قبول دارد، استفاده، و باطل بودن عقیدهی آن شخص را اثبات کند.
2. مواد نادرست:
ممکن است شخص بر اثبات حق و قانع کردن طرف مقابل، از مادهای باطل استفاده کند. این خود دو صورت دارد:
صورت نخست اینکه شخص برای اثبات حق، از سخن باطل طرف مقابل بهره برد؛ یعنی برای اثبات حق به سخن باطلی که شخص مقابل میگوید، تمسک جوید تا شاید او را با سخن خودش محکوم و برای پذیرش حق قانع کند.
صورت دوم اینکه برای ابطال سخنان باطل شخص مقابل، منکر ادلهی حقی شود که شخص مقابل برای اثبات باطل خود، به ناحق از آنها استفاده کرده است. او به حق اعتراف میکند تا شاید بتواند باطل خود را اثبات کند و شخص جدل کننده نیز برای اینکه راه او را ببندد، در مقابل او، منکر حق میشود تا طرف مقابل نتواند باطل خود را به اثبات برساند و اینگونه جدل در جایی پیش میآید که شخص، توان بحث با مواد درست را ندارد و در بحث ضعیف است؛ از اینرو آنرا جدل «غیر حسن» مینامند.
جدال و بحث نیک علمی و دینی، آن است که انسان از مواد درست و حق بهره بگیرد و طرف مقابل را قانع کند.
مخاطب جدال
جدال را از جهت قابلیت پذیرش مخاطب هم میتوان به دو قسم تقسیم کرد:
1. مخاطب آماده:
گاه طرف مقابل بحث، مخاطبی است که آمادگی پذیرش عقیده حق را دارد و با همین انگیزه به جدال میپردازد تا حقیقت آشکار شود. برای او حق از عقیدهاش مهمتر است؛ از اینرو اگر با گفتو گو، به حقانیت جدلکننده پی ببرد، از عقیدهخویش دست خواهد کشید.
2. مخاطب لجوج:
گاه طرف جدل، مخاطبی لجوج است که هیچ عقیدهای را نمیپذیرد و فقط بر عقیدهی خویش پا میفشرد. چنین کسی اگر به حقانیت جدال کننده هم پی ببرد، تسلیم نشده، بر عقیدهی خویش پابرجا و استوار خواهد ماند.
موضوع جدال
جدال را از جهت میزان ارزش مسألهی مورد بحث نیر میتوان به اقسامی تقسیم کرد:
1. موضوع مفید:
گاه جدال بر سر موضوعی است که ارزش گفتو گو را دارد؛ مانند بحث دربارهی بسیاری از مسائل اعتقادی یا علمی که برای جدالکنندگان و نظارتکنندگان بر جدال بهرههای فراوان خواهد داشت.
2. موضوع بیفایده:
گاه بحث دربارهی مسألهای است که روشن شدن آن هیچگونه سود عقلانی برای جدالکنندگان نخواهد داشت.
قسمتهایی از فصل «جدال» از جلد چهارم کتاب «اخلاق الهی»، مجموعه «آفات زبان»
بخش دوم
کلیشههای دیکتاتوران غربزده را بشکنیدمرجع جامع و تخصصی کرسی های آزادفکری منتشر شدسايت جامع كرسي هاي آزاد فكريالزامات كرسی ها، بحثی در باب آن چه از كرسی ها نمی خواهیم!اهداف كرسی هاکرسی جامعه شناسی دینی پايگاه اطلاع رساني كرسي هاي آزاد انديشي در دانشگاه آزاد واحد مشهددر کرسی های آزاد اندیشی هیچ خط قرمزی جز اخلاق نداریم!! حتی اصول اسلام!!!کرسی آزاد اندیشی تبیین حکومت اسلامیحرکت در لبهی تیغ، این حرف رهبر میتواند خیلی خطرناک باشد!کرسی های ازاد فکریبیین کنید نه ترویج!مصائب کرسيهاي آزادانديشي، نظام اداري کشور با آقا هماهنگ نيست!مراسم افتتاحیه کرسی های ازاداندیشی دانشگاه آزاد مشهدمراسم افتتاحيه كرسي هاي آزاد انديشي بسيج دانشجويي دانشگاه پيام نور مشهدکرسی آزاد اندیشی در دانشگاه آزاد اسلامی دزفولکرسی های آزاد اندیشی به دانشگاه علوم اقتصادی رسیدندگامي براي كرسي هاي آزاد انديشيکرسی های آزاداندیشی در مشهد كليد خوردکرسی های آزاد اندیشی و تهاجم دانایی محور
ممکن است شخص بر اثبات حق و قانع کردن طرف مقابل، از مادهای باطل استفاده کند. این خود دو صورت دارد:صورت نخست اینکه شخص برای اثبات حق، از سخن باطل طرف مقابل بهره برد؛
نظرات کاربران :