بدون آرمان نمی‌شود
مسأله‏ى [مهم]، شكل دادن به يك آرمان سياسى است كه بتواند به فعاليت‏ها و تلاش‏هاى جوان جهت بدهد؛ چون بدون آرمان، نه مى‏شود درست زندگى كرد و نه تلاش انسان، منضبط خواهد بود. بايد آرمان و خط روشن و افق واضحى در مقابل وجود داشته باشد كه به انسان جهت بدهد. اين آرمان چيست؟ من از اين‏جا شروع كنم كه جوان در ايران اسلامىِ كنونى ما - شايد در جاهاى ديگر هم همين‏طور باشد؛ من نمى‏توانم از لحاظ علمى اظهارنظرى بكنم؛ اما آن چيزى كه به تجربه و شناخت از نزديك به آن رسيده‏ام، در مورد جوان ايرانىِ كنونى ماست - آرزوهايش خلاصه نمى‏شود در پيدا كردن خانه و همسر و شغل؛ اين، همه‏ى آرزوهاى يك جوان نيست. البته اينها نيازهاى يك جوان است و دوست دارد تأمين شود؛ اما فراتر از اين، آرزوهاى بزرگترى هم به‏طور طبيعى در جوان ما وجود دارد؛ بخشى مربوط به طبيعت جوانى است - كه آرمانگرايى در آن وجود دارد - بخشى مربوط به آرزوهايى است كه نظام جمهورى اسلامى براى ملت و آينده‏ى ما ترسيم كرده؛ برخى شايد بر اثر پيشرفت‏هايى است كه تاكنون با تجربه به دست آمده؛ برخى هم بر اثر ناكامى‏هايى است كه وجود دارد. جوان ما وقتى تبعيض را در جامعه مى‏بيند، آرزوى عدالت اجتماعى در دل او شعله مى‏كشد. جوان ما وقتى فساد را در بخشى از دستگاه‏هاى مجموعه‏ى نظام مشاهده مى‏كند، ميل به مبارزه‏ى با فساد و آرمانِ ريشه‏كنى فساد در درون او شكل مى‏گيرد و او را به حركت وادار مى‏كند. به اين دلايل، كمال‏جويى و آرمان‏خواهى در جوانان ايران اسلامى ما وجود دارد. جوان چه مى‏خواهد؟ جوان ما مايل است در كشورى كه خانه‏ى اوست، فقر و عقب‏افتادگى و بدبختى نباشد؛ امنيت و عزت و افتخار وجود داشته باشد؛ صفا و محبت و روشن‏بينى بر فضاى زندگى حاكم باشد؛ ميدان كار و تلاش و پيشرفت در برابر او باز باشد؛ احساس پوچى نكند؛ هدف روحى و معنوى و والايى كه در دل هر انسانى هست، بتواند آن را اشباع كند. اين يك ترسيم كلى از آرمان‏هايى است كه قاعدتاً يك جوان ايرانى دارد. اين چيزهايى كه عرض كردم، مجموعاً در اصطلاح قرآنى حيات طيبه است؛ «فلنحيينّه حياة طيّبه». حيات طيبه يعنى زندگى در رويه‏ى مادى و نيازهاى جسمانى و همچنين در لايه‏ى نيازهاى معنوى - چه علمى، چه عملى، چه روحى - پاسخگو باشد.(19/2/1384)

نهضت عدالتخواهی و برانگیختن همت
بنده نهضت عدالت‏خواهى را مطرح كردم؛ فضايى در كشور به‏وجود آمد و جوان‏هاى ما به اين مسأله علاقه‏مند شدند. اين معنايش اين نيست كه ما از اول انقلاب نهضت عدالت‏خواهى نداشتيم - چرا، انقلاب بر پايه‏ى عدالت است - اما اين تجديد مطلعى شد و روح تازه‏يى در جوان‏ها به‏وجود آورد و همت آنها را برانگيخت.(19/2/1384)

فراموش کردن آرمان یکی از آفات
اين شعار[عدالتخواهي] در كشور مطرح مى‏شود؛ چه كسى بايد از اين شعار حمايت كند؟ چه كسى بايد بيشتر از همه درباره آن بينديشد؟ چه كسى بايد براى آن كار كند و درباره راههاى تأمين آن، تحقيق و بحث كند و ميزگرد بگذارد، غيردانشجويان؟ بايد توجّه داشت كه اين حركت دانشجويى و بيدارى دانشجويى، مطلقاً به سمت عكس جهتها نرود. پس، يكى از آفات اين جنبش، پشت كردن به آرمانها، فراموش كردن آرمانها و از ياد بردن آرمانهاست.(1/9/1378)

کار تئوریک برای عدالتخواهی
يكى از كارهاى بسيار مهمّى كه مورد اشاره بعضى از دوستان هم بود، اين است كه شما مى‏توانيد در سه زمينه علم، عدالتخواهى و آزادانديشى كار تئوريك كنيد. اين كار تئوريك را مى‏توانيد در زمينه جنبش توليد علم يا در زمينه عدالتخواهى انجام دهيد. مثلاً در زمينه عدالتخواهى، مى‏توانيد قانون اساسى را مطالعه كنيد و ببينيد اگر ما بخواهيم عدالت اجتماعى را با همان مفهوم متعارفى كه همه مى‏فهميم، تحقّق ببخشيم، بايد از كدام دستگاهها چه توقّعهايى داشته باشيم.(15/8/1382)

ساز و کار عدالت‌طلبانه
بسيجى عدالت‏طلب است. عدالت‏طلبى فقط اين نيست كه انسان شعار عدالت‏طلبى بدهد؛ نه، بايد اين را واقعاً بخواهد. عدالت‏طلبى به اين نيست كه انسان رودرروى كسى بايستد و بگويد تو عدالت‏طلب نيستى؛ نه، اين، ساز و كار دارد. بايد جامعه به نقطه‏ای برسد كه سياست‏هاى عدالت‏طلبانه در آن طراحى شود و دستگاه اجرايى طورى باشد كه سياست‏هاى عدالت‏طلبانه فرصت عملياتى شدن و اجرايى شدن پيدا كند؛ والّا خيلى سياست‏هاى عدالت‏طلبانه هم مطرح مى‏شود؛ اما سازوكار، آدمها، مهره‏ها، قلم‏به‏دست‏ها و امضاءكننده‏ها يا علاقه ندارند، يا اعتقاد ندارند، يا همت ندارند، يا حال و حوصله ندارند، يا از همان قبيلِ «برو بابا دلت خوشه» است؛ لذا كارها متوقف و لنگ مى‏ماند؛ بنابراين آن‏جاها را بايد اصلاح كرد.براى رسيدن به هر آرزوى بزرگ و هر هدف والايى، سازوكارى وجود دارد؛ اين سازوكار را بايد جوانِ هوشمندِ فرزانه‏ى دانشجو پيدا كند.(5/3/1384)

نقد آری، نفی خیر
از جوان چه انتظارى وجود دارد؟ ما از جوان مى‏خواهيم راه را گم نكند. نقد، اشكالى ندارد؛ اما نفى، بزرگترين ظلم به اين ملت است. بعضى كسان به زبان نقد، نظام اسلامى را نفى مى‏كنند. بعضى كسان انتقادى كه بر فلان مدير و مسؤول وارد است، انتقاد به نظام مى‏دانند. اين غيرمنصفانه است. نظام اسلامى يعنى تركيب قانون اساسى. روشهاى اجرايى و عملياتى اين نظام، در خود قانون اساسى هست و به‏طور واضح در وصيت‏نامه و سيره و بيانات امام بزرگوار وجود دارد. مهمترين وظيفه اين است كه از كمربند تأمينىِ بسيار مستحكم ملت ايران كه هويّت جمعى ما را به وجود مى‏آورد - يعنى نظام اسلامى - با همه وجود پاسدارى كنيم. جوان، با هوشيارى و حوصله و همت جوانى‏اش بايد در محيط كار و تحصيل و مسؤوليتهاى آينده، همه همّتش اين باشد كه از نظام حراست كند. تكميل و برطرف كردن عيوب نظام يك حرف است؛ مقابله و نفى و همراهى با براندازان نظام حرف ديگرى است.(12/8/1380)

جوان، کلید حل مشکلات
جوان، حق را آسان مى‏پذيرد. اين بسيار مهم است. جوان، راحت و صادقانه اعتراض مى‏كند و بى‏دغدغه و بدون هيچ‏گونه گرفتارى درونى، اقدام مى‏كند. اين هم بسيار مهم است. پذيرش آسان، اعتراض صادقانه و اقدام بى‏دغدغه را شما كنار هم بگذاريد، ببينيد چه حقيقت زيبايى به وجود مى‏آيد و چه كليدى براى حلِ‏ّ مشكلات است. (12/8/1380)

خانگی برخورد کنید نه بیگانه‌وار
در برخورد با آنچه شده[مفاسد]، بايد خانگى برخورد كنيد؛ نه بيگانه‏وار و معترض. بالاخره كارهاى زيادى انجام گرفته، احياناً كوتاهى‏هايى هم شده؛ اما بايد مشكل را حل كرد. نبايد نتيجه‏ى قهرى نحوه‏ى بيان اين باشد كه بعد از چندى انسان احساس كند كه به كل مجموعه بشدت معترض است؛ نه، شما براى موفقيت كل مجموعه داريد تلاش مى‏كنيد؛ اصلاً همه‏ى تلاشتان اين است كه نظام را پيش ببريد. هرچه مى‏توانيد، جزئيات را تكميل كنيد. در بخشهايى كه خلأ وجود دارد، هرچه مى‏توانيد، كمك كنيد تا خلأ برطرف شود. هرچه مى‏توانيد، شعار اصلى عدالت و آنچه را مربوط به عدالت است، تقويت و همگانى و در ذهن‏ها تعميق كنيد و روى پشتوانه و فلسفه‏ى فكرى آن كار كنيد - اينها لازم است - اما كارى نكنيد كه مخالفان شما اين ترديد را دامن بزنند كه آيا نظام اسلامى مى‏تواند؟ آيا نظامى اسلامى توانسته؟ البته كه مى‏تواند؛ البته كه توانسته! مدعى دستگاه‏هاى مختلف از لحاظ كارآمدى، خودِ بنده هستم. من دائماً نسبت به كارآمدى، از اينها سؤال و مطالبه مى‏كنم؛ اما بنده اعتقادم اين است كه نظام اسلامى از همه‏ى دولتهايى كه در دوران استعمار و دوران نزديك به استعمار در كشور ما وجود داشته، قوى‏تر عمل كرده است.(10/8/1383)

عدالت اجتماعی، پایه قضاوت و مطالبات دانشجو
دانشجوى جوان اگر چه خود برخاسته از قشرهاى مستضعف جامعه هم نباشد، به عدالت اجتماعى و پر كردن شكافهاى طبقاتى به چشم يك آرزوى بزرگ و بى‏بديل مى‏نگرد. اين احساس و انگيزه در دانشجو پر ارج و مبارك است. و مى‏تواند پايه‏ى قضاوتها و برنامه‏هاى عملى او براى حال و آينده باشد. اگر عدالت - عدالت واقعى و ملموس و نه فقط سخن گفتن از عدالت - آرزو و آرمان و هدف برنامه‏ريزى‏هاست، پس بايد هر پديده‏ى ضد عدالت در واقعيات كشور مورد سؤال قرار گيرد .مسابقه‏ى رفاه ميان مسئولان، بى‏اعتنائى به گسترش شكاف طبقاتى در ذهن و عمل برنامه‏ريزان، ثروت‏هاى سر برآورده در دستانى كه تا چندى پيش تهى بودند، هزينه كردن اموال عمومى در اقدامهاى بدون اولويت، و به طريق اولى در كارهاى صرفاً تشريفاتى، ميدان دادن به عناصرى كه زرنگى و پرروئى آنان همه‏ى گلوگاههاى اقتصادى را به روى آنان مى‏گشايد، و خلاصه پديده‏ى بسيار خطرناك انبوه شدنِ ثروت در دست كسانى كه آمادگى دارند آنرا هزينه‏ى كسب قدرت سياسى كنند. و البته با تكيه بر آن قدرت سياسى اضعاف آنچه را كه هزينه كرده‏اند گرد مى‏آورند. اينها و امثال آن نقطه‏هاى استفهام برانگيزى‏ست كه هر جوان معتقد به عدل اسلامى ذهن و دل خود را به آن متوجه مى‏يابد و از كسانى كه مظنون به چنين تخلفاتى شناخته مى‏شوند پاسخ مى‏طلبد. و همچنين در كنار آن از دولت و مجلس و دستگاه قضائى عملكرد قاطعانه براى ريشه‏كن كردن اين فسادها را مطالبه مى‏كند. امروز اين مهمترين و مطرح‏ترين مسئله‏ى كشور ماست و نسل جوان دانشجوى متعهد و مؤمن نمى‏تواند نسبت به آن بى‏تفاوت بماند.(6/8/1381)

مطالبه جوان پشتوانه عمق‌یابی حرکتهای مسئولان
مسأله عدالتخواهى را كه من با شما و جوانان مطرح مى‏كنم، به معناى اين نيست كه با غيرجوانان مطرح نكرده‏ام. قبل از اين نامه‏اى كه يكى از دوستان مطرح كردند كه دو سه سال پيش به يك تشكّل دانشجويى نوشتم، مسأله عدالتخواهى را دهها بار با مسؤولانى كه وظيفه اجرايى دارند، مطرح كرده‏ام و اين‏طور هم نبوده كه هيچ عمل نشود و پيش نرود؛ چرا، كارهايى هم شده و پيش هم رفته است؛ اما همه اين حركتها براى ماندگارى و عمق‏يابى، پشتوانه مى‏خواهد، كه آن پشتوانه مطالبه و خواست، شما هستيد. منظور از خواست و مطالبه هم اين نيست كه انسان مشتش را گره كند و مسأله‏اى را بخواهد؛ نه، بلكه بدانيد كه اين مطالبه و خواسته لازم است و باور كنيد كه اين نيازى قطعى و حياتى براى كشور و جامعه است. نفس اين‏كه شما اين موضوع را باور كنيد، مهمترين مطالبه است و اثر خود را در حرف، كار، تعامل، جبهه‏گيرى سياسى و حركت دينى و مردمى شما مى‏گذارد.(15/8/82)

گفتمان عدالت، همه چیز ماست
گفتمان عدالت، يك گفتمان اساسى است و - همان‏طور هم كه چند روز پيش در جلسه‏يى مطرح كردم - همه چيز ماست. منهاى آن، جمهورى اسلامى هيچ حرفى براى گفتن نخواهد داشت؛ بايد آن را داشته باشيم. اين گفتمان را بايد همه‏گير كنيد؛ به‏گونه‏يى كه هر جريانى، هر شخصى، هر حزبى و هر جناحى سر كار بيايد، خودش را ناگزير ببيند كه تسليم اين گفتمان شود؛ يعنى براى عدالت تلاش كند و مجبور شود پرچم عدالت را بر دست بگيرد؛ اين را شما بايد نگه داريد و حفظ كنيد؛ اين مهم است.(10/8/83)
جوانان اجتماعات خانوادگى تشكيل دهند و كمكهاى افراد خانواده را جمع كنند و در درجه اوّل به مصرف فقرا و نادارهاى همان خانواده و فاميل برسانند و اگر نيازى نبود، به فقراى ديگر رسيدگى كنند.(15/9/1381)

سیاحت ضمن کار برای مردم
الان در فصل تابستان، بسيارى از جوانان خوب ما اوقات فراغتشان را يا در بسيج سازندگى و يا در بسيج نيروى مقاومت مى‏گذرانند و يا به بالا بردن علم و سواد ديگران كمك مى‏كنند. عدّه‏اى به تن خودشان زحمت مى‏دهند و براى ديگران كار مى‏كنند. عدّه‏اى با برنامه‏هاى خوب و منظّم، به كتابخوانى و ارتقاى سطح فكر خودشان مى‏پردازند. فراغت جوانان مؤمن، اين‏گونه مى‏گذرد. من گزارشهاى متعدّدى داشته‏ام از جوانانى كه در تابستان، تعطيلات دانشگاهى يا دبيرستانى خود را در نقاط دوردست گذرانده‏اند و براى روستاييان مسجد، درمانگاه، راه، حسينيه، جادّه و پل ساخته‏اند. عكسهاى اين فعّاليتها را براى من آورده‏اند و من آنها را ديده‏ام. پيغمبر طبق روايتى فرمود: «انّما سياحة امّتى الجهاد فى‏سبيل‏اللَّه». جوانان ما سياحتشان را هم از اين راه تأمين مى‏كنند؛ سياحتشان در ضمنِ كار براى مردم است. اين ارزش دارد. جوانىِ خود را قدر بدانيد و در اين راهها بكوشيد و بدانيد دشمن مى‏خواهد شما ترقّى نكنيد.(8/5/1382)

پرسش پاسخ: اگر اصلاح نشد چه کنیم؟
[سوال] امام(ره) فرمودند كه دانشجويان مقابل انحرافات،شجاعانه بايستند. اگر ايستادگي دانشجو باعث اصلاح مسئولان نشد، تكليف چيست؟
[پاسخ] چرا، عامل اصلاح خواهد شد. ايستادگي دانشجو معنايش اين نيست كه مبارزه مسلحانه كند. انسان به مسئولان، بايد بگويد، تذكر بدهد، بخواهد؛ اين خواستن بايد در روش، برخورد و انتخاب او اثر بگذارد. بلاشك اثر ميكند؛ ممكن نيست اثر نكند؛ بنده اين را به صورت يك امر قطعي عرض ميكنم. رويش دقت كنيد، خواهيد ديد كه امكان ندارد كه يك مجموعه چيزي را بخواهد و در نظامي مثل نظام ما-كه نظام مردمسالاري و انتخاب است- تحقق پيدا نكند؛ بالاخره تحقق پيدا خواهد كرد.(22/2/1382)

پرسش پاسخ: آیا این کارها تندروی است؟
[سوال] سوال بنده پيرامون پيام جناب عالي به جنبش دانشجويي آبان هشتادويك ميباشد. برخي از مسئولان فرهنگي و حتي روحانيون و افراد موجه و دلسوز، ما را نصيحت ميكنند كه مطالبه كردن از مسائل ضد عدالت و اعتراض به آنها، به نظام و انقلاب ضربه ميزند يا اينكه اين كارها تندروي است. در پاسخ به اين افراد چه بايد گفت؟
[پاسخ] بايد گفت كه مطالبه عدالت نه فقط به نظام ضربه نميزند، بلكه نظام را تقويت ميكند. البته من نميدانم شما آن را چگونه مطالبه كرده‌ايد كه آنها گفته اند ضربه ميزند. ممكن است روش مطالبه، تند يا خشن يا نامناسب بوده، كه من در اينباره قضاوتي ندارم، اما اصل مطالبه عدالت، هيچ ضربه‌اي به انقلاب نيست، كاملا هم در جهت تقويت انقلاب است.(22/2/1382)
پرسش پاسخ: تجمع، تضعیف است؟
[سوال] آیا حرکتهایی همچون تجمع مقابل قوه قضاییه و مطالبه شدید از آنها در جهت مبارزه با مفاسد اقتصادی، تضعیف نظام است؟
[جواب] فرق میکند. گاهی اوقات قوه قضاییه مایل است کاری انجام دهد که اگر پشتوانه این طوری هم ببند، حتما انجام خواهد داد. بعضی از امواج سیاسی جلوی قوه قضاییه را در بعضی از کارها میگیرند، بنابراین تصور نمیکنم که این کار تضعیف نظام باشد. البته گاهی ممکن است در شرایطی تضعیف باشد، اما در شرایطی هم تقویت است؛  یعنی در واقع کمک به آنهاست که بتوانند آن کاری را که میخواند، بکنند و در برابر بعضی از جریانهای سیاسی که مزاحمت ایجاد میکنند، بتوانند در مقابل آنها حربه قویتری داشته باشند. (22/2/1382)

دانشجو نباید سکوت کند
بنده معتقد به این نیستم که دانشجویان بایستی سکوت کنند و هیچ حرفی نزنند؛ به این هم معتقد نیستم که دانشجویان بایستی از خودشان در وسط میدان تحرک عملی نشان بدهند، بلکه معتقدم که دانشجو در زمینه عدالتخواهی باید اصل قضیه را مطالبه کند؛ جا انداختن فکر عدالتخواهی در ذهن مردم، در ذهن خانواده ها، در ذهن هرکسی که در حوزه کارتان قرار میگیرد. (22/2/1382)

گفتمان‌سازی مطالبه عدالت
«جنبش عدالتخواهی» هنگامی که درجمع دانشجویان و خطاب به آنها گفته میشود، مقصود این است که این مطلب و خواسته و خواهش به عنوان یک خواسته عمده مطرح شود. نباید بگذارید که این مطالبه مهم از ذهنها دور شود؛ یعنی بایستی عدالت آنچنان از طرف مردم، قشرها و به خصوص جوانها مطالبه شود که هر مسئولی - چه بنده و چه هرکس دیگری که در هرجا مسئول است- ناچار باشد به مقوله عدالت، ولو برخلاف میلش هم که هست، بپردازد. یک وقت هست که ما مثلا به وزارت اقتصاد و دارایی میگوییم عدالت را رعایت کن؛ یا به قوه قضاییه میگوییم عدالت را رعایت کن، آن معنای دیگری دارد؛ هرکدام یک معنای خاصی دارد؛ اما یک وقت به جوانها میگوییم که شما عدالت را مطالبه کنید. مطالبه عدالت به معنای این است که عدالت، گفتمان غالب در محیطهای جوان و دانشجویی بشود؛ عدالت را مطالبه کنند و آن را از مسئولی بخواند؛ آن چیزی که توقع هست، این است. اگر غیر از این، کاری صورت بگیرد، ممکن است کار درستی باشد؛ ممکن است کار غلطی باشد، که بنده چون نمیدانم، نظری نمیدهم. (22/2/1382)

مشغله عمده اینهاست، تسلیم نشوید
  تسليم اختلافاتى كه بين بعضى از مسؤولان وجود دارد و متأسفانه بعضى از مطبوعات هم به آن دامن مى‏زنند، نشويد... آيا بايد روزنامه‏ها و افراد سياسى‏كار اين را به مشغله عمده ذهنى جوانان تبديل كنند؟!  شما تسليم نشويد و اين چيزها را مشغله عمده خود ندانيد. مشغله عمده‏اى كه بايد جوان را به خود متوجّه كند، همينهايى است كه گفتم: عدالت‏طلبى، حفظ نظام اسلامى، دشمن‏شناسى، اهميت دادن به استقلال كشور، اهميت دادن به پيوند و ارتباط بين مسؤولان و مردم. البته چيزهايى هم هست كه مخصوص جوانان عزيز ماست؛ بخصوص جوانانى كه مشغول تحصيل علم هستند؛ و آن پرداختن به خود است.(12/8/1380)