* زندگی مدرن در ذات خود دارای تنوع، تکثر، جاذبه ها و موضوعات جدید و متعدد است که این فضاهای جدید نیازهای جدیدی را به وجود می آورد. ممکن است در این شرایط فرزندان و والدین به دلیل وجود اختلاف در تعریف مفاهیم زندگی، فهم، ادبیات، نیازها و... ،بیش از حد معمول از یکدیگر فاصله بگیرند.یکی از دلایل این شکاف از آن روست که فرد نمی تواند در خانه موضوعات متنوع و جاذبه هایی را که در خارج از دنیای خانواده و فضاهای مجازی و... است پیدا کند.
در اوایل انقلاب دو رویکرد ارتباطی بین اعضای تشکیلات و خانواده ها پررنگ تر بود. 1) تشکیلات و خانواده در درون یکدیگر جوشش و زایش داشت. اعضای خانواده با هم در هیئت، مسجد محل، خانه های وابستگان و یا پایگاه بسیج و... جمع می شدند و در راه اهداف انقلاب اسلامی و دفاع مقدس و امور دینی به فعالیت مشغول بودند. رده های سنی مختلف خانواده، ساعات بیشتری از روز را با یکدیگر می گذراندند و دغدغه ها و فضاهای مشابهی را تجربه می کردند. 2) الگوی دیگری که در آن روزها پیگیری میشد مدل تشکیلاتی سازمان مجاهدین خلق بود که اصولا خانواده و تشکیلات را یک تعارض بزرگ می دید و به انحا مختلف از شکل گیری روابط گرم و نزدیک خانوادگی جلوگیری می کرد.
اما برای فعالین تشکیلاتی امروز هر دوی این الگوها غیر قابل اجرا و یا تنگ و نفس گیر است. تشکیلات برای ایشان نه هدف که بهانه ای برای رشد است پس متعهد به خانواده اند و از دیگر سو با دنیای مدرن مواجه گشته اند. به دلیل نگاه های دینی، اویس قرنی وار در پی کسب رضایت والدین اند و با پیدایش فضاهای نو و سختی همگرایی با اعضای مسن تر خانواده به تعارضاتی می رسند.
اولین آسیب این تعارضات، کاهش کمّّی رابطه بین افراد خانواده است. طبیعتا دانشجوی تشکیلاتی مذهبی آگاه به مناسبات دنیای مدرن و دغدغه مند، فراغت کمتری دارد و ممکن است فرصت کمتری برای حضور و همراهی با خانواده داشته باشد.
با نگاه دینی اگر این حضور منجر به بازماندن فرد از انجام تکلیف در قبال خانواده اش و خدمت موثر به خانواده و ... و در بدترین حالت نارضایتی والدین گردد نه تنها سازنده نیست که خود از عوامل سقوط و انحراف و سلب توفیق است. اگر رویکرد جامعه شناختی را به این نگاه اضافه کنیم در می یابیم که خانواده به عنوان کوچکترین اما مهم ترین واحد اجتماعی و اولین تشکل متصور که هر فرد به عضویت آن در می آید و تمام تجربه های اولیه فرد حتی تجربه های تشکیلاتی وی همچون مسئولیت پذیری، مدیریت زمان، برنامه ریزی و... را شکل می دهد، نه تنها رقیب گروه های کلان تر اجتماعی نیست که به عنوان عقبه و پشت جبهه ی تشکیلات و مکمل آن عمل می کند. افراد در خانواده می آموزند که به وظایف اجتماعی _ سیاسی خود بپردازند و در تشکیلات یاد می گیرند که دغدغه مند و تکلیف مدار باشند. (و از مهم ترین تکالیف احسان به والدین و خدمت به ایشان است). هدف از فعالیت اجتماعی ایجاد شرایط مناسب برای رشد است. اگر خانه و خانواده فرد فعال (چه قبل از ازدواج و چه پس از آن) قوام نداشته باشد طبق قاعده ی منطقی فاقد شی لا یعطیه نمی تواند آن قوام و استواری را به جامعه و تشکیلات خود منتقل کند. و در نتیجه رشد حقیقی، محقق نمی شود.
بعد از این توضیحات مصداقی تر وارد بحث می شویم. فرض می کنیم والدین فرزندانشان را بنا به دلایل مختلف از فعالیت نهی نمایند (در اکثر موارد نهی از نوع ارشادی است و به دلیل آگاهی نداشتن از فضای کار تشکیلاتی و یا اهمال دانشجو در بهبود وضعیت علمی و سایر وظایف وی و... صورت می گیرد) و یا مشکلای جدی هم چون بیماری سخت و... در رابطه با اعضای خانواده بروز کند. اگر حضور در تشکیلات مانع پیگیری ها و رسیدگی ها و یا مشمول نهی مولوی والدین است عقلا و شرعا باید فضای کار تشکیلاتی موقت و یا دایم ترک شود. البته آن چه مهم است کسب رضایت والدین و التزام به رفتار نیک و قول و عمل معروف با ایشان است. اگرفرد بتواند با توجیه و توضیح، والدین را به نوعی نسبت به فعالیت هایش راضی کند حضورش در تشکیلات سازنده خواهد بود. چرا که رابطه والدین و فرزندان بیش از آن که قانونی و ضابطه مند باشد اخلاقی و توافقی است. طبیعی است که چنین حضوری مستلزم تلاش طاقت فرسا و سخت کوشی مضاعف است. چرا که فرد باید عوامل نگرانی و نارضایتی والدین هم چون ضعف علمی، ابهام در تعریف فضای تشکیلات برای والدین، رسیدگی به سایر وظایف محموله و...را از بین ببرد. در موارد دیگر روش جبران کمبود حضور فیزیکی در بین اعضای خانواده، بهبود کیفیت حضور در کنار ایشان است. به طور مثال در زمان کوتاهی که فرزندان می توانند در کنار خانواده ها باشند با گفتگوهای دوستانه و رسیدگی به امورخانواده و کمک به ایشان، شرکت در تفریحات مشترک خانوادگی، ارائه گزارش کار مختصری از آن چه در زمان فعالیتشان گذشته و... این کمبود حضور را جبران نمایند. هم چنین هنگامی که در کنار خانواده نیستند فرستادن یک یادداشت گرم و خودمانی(از طریق پست نامه، اس ام اس، ایمیل ) و یا تماس های مکرر ولو کوتاه می تواند مثمر ثمر باشد. این موضوع مخصوصا در ارتباط با مادران که از نظر عاطفی آسیب پذیرترند با تاکید بیشتری رعایت شود.
علاوه بر این مسئله، موضوع دیگری که در این ارتباط خانوادگی- تشکیلاتی دیده می شود عدم هماهنگی فضای فکری- روانی فرزندان تشکیلاتی و دغدغه های ایشان با خانواده های خود است (که در اکثر موارد خانواده ها هم دغدغه مند و انقلابی و حزب الهی اند). در این گونه موارد دیده می شود که برای فرزندان حضور در طیف هم فکران و هم مسلکان خوشایندتر است. البته اشکال عمده این آسیب به اختلاف تعاریف و ناهماهنگی مبانی عملی فرزند و خانواده در روش زندگی بر می گردد. اگر خانواده و فرزندان بتوانند تعاریف و مبانیشان را به یکدیگر نزدیک سازند تنش ها و تعارضات و امر و نهی ها کاهش می یابد.
برای حل این مشکل پیشنهادی که وجود دارد این است که تا حد امکان خانواده ها در جریان دغدغه ها و نگاه های فرزندان قرار بگیرند. به عنوان مثال فرزندان در رابطه با فعالیت های تشکیلاتی و افرادی که با ایشان مرتبطند با خانواده هایشان صحبت کنند. افراد تشکیلاتی با خانواده های یکدیگر آشنا شده و خانواده ها نیز در صورت امکان با یکدیگر ارتباط بگیرند. این ارتباط عاطفی و شناخت دوستان و هم تشکلی های فرزندان تاثیر بسزایی درنزدیکی خانواده ها با فضای تنفس فرزندان دارد. هم چنین فرزندان در برخی فعالیت ها با والدین خود مشورت کنند و ایشان را در تصمیم هایشان شریک نمایند. ولو پیشنهادات و نظرات اجرایی و کارآمدی از سوی خانواده ها مطرح نشود اما ورود به این نوع مباحث باعث می شود خانواده با فضای فرزند بیشتر آشنا شده و خود را سهیم در تصمیمات و شریک در شعور او ببیند. البته مسایل تشکیلات باید تا حدی در بین اعضای خانواده مطرح گردد که به اهداف کلی تشکل لطمه وارد نشود. حتی اگر مقدور باشد فعالیت هایی تعریف کرد که خانواده ها نیز در آن حضور به هم رسانند بسیار مفید است. به طور مثال مکان برخی از فعالیت ها را در سطح شهر قرار بدهند و مخاطب آن را عامه جامعه و خصوصا خانواده های اعضای تشکیلات تعریف کنند.
* * *
· یکی دیگر از مسایل خانوادگی_ تشکیلاتی در فضایی متفاوت با مورد اول حضور زوج های تشکیلاتی در یک رابطه اجتماعی است. یعنی افرادی که یا در یک تشکیلات کار کرده و با یکدیگر ازدواج نموده اند و یا پس از ازدواج این هم گرایی را احساس کرده و مشغول به فعالیت های مشترک شده اند. اولین سوال این است: مصلحت رابطه همسری مقدم بر مصلحت تشکیلات است و یا مصلحت تشکیلات مقدم بر رابطه همسری؟ و اگر روزی این دو در تضاد با یکدیگر قرار گرفت کدام را انتخاب می کنیم؟ اولین نظر نزدیک به ذهن شاید این است:
قرار نیست همسران رابطه تشکیلاتی و زناشویی را با یکدیگر خلط کنند. یک زوج می توانند فارغ از نسبت و رابطه ی خود در یک تشکیلات حضور داشته باشند و اختلاف دیدگاه ها و نظرات را در همان تشکیلات حل کنند. و اگر هم حل نشد در خارج از تشکیلات به اختلافاتشان نپردازند و فارغ از آن، رابطه ی گرم و صمیمانه شان را ادامه دهند.
این گزینه ظاهرا منطقی به نظر می رسد اما باید به این نکته توجه کرد که رابطه همسری یک رابطه صرفا منطقی نیست. بلکه رابطه ای روانی_ منطقی است و احساسات و عواطف سهم زیادی در این رابطه دارند. فارغ از ارزش گذاری این مسئله آیا یک انسان می تواند لطمات روحی- روانی اش را با توجیه منطقی التیام بخشد؟ تا حدی شاید امکان پذیر باشد اما برای جبران کامل نیاز به بهبود شرایط روانی است. جایگاهی که ممکن است همسری در مقابل همسرش قرار گیرد و با نظرات او در جمع دیگران و اغیار مخالفت کند، او را به نقد و چالش بکشاند و حتی به ندرت اقدام به اخراج و یا نادیده گرفتن همسرش کند این اتفاق در روان همسران تاثیر منفی نخواهد گذاشت؟
پیامدهای این اتفاق زیادند من جمله:
1_ همسران احساس می کنند آن همگرایی و هم اندیشی و تفاهم لازم را ندارند و این احساس می تواند مقدمه ای برای کاهش احساس شراکت در رابطه شود.
2_ این احساس که همسر من نه تنها حامی و پشتیبان من نبوده که در مقابل من واقع شده است به شدت باعث رنجش و گلایه خواهد شد. و رابطه را از حالت رفاقتی گرم به حالت رقابتی سرد تبدیل خواهد کرد.
3_ ذهن تعمیم پذیر برخی همسران ممکن است به این نقطه برسد که رفتار همسر من در رابطه تشکیلاتی می تواند مدلی از رفتار او در رابطه زناشویی شود و این مسئله بسیار التهاب زا است.
روش دیگری که عده ای از فعالین اتخاذ می کنند این است: همسران از فعالیت اجتماعی مشترک به دلیل جلوگیری از آسیب های متصور و عمل به قاعده ی منطقی دفع خطر احتمالی صرف نظر نموده و عطای این اشتراکات را به لقایش ببخشند.
این گزینه به دلیل همه ی خیرات و برکات فعالیت های اجتماعی مشترک با همسر قابل توصیه نیست. احساس حضور در رابطه ای با اشتراک حداکثری که می تواند سازنده و متعالی و رشد افزا باشد، هم برای رابطه زناشویی و هم برای تشکیلات ثمرات فراوانی دارد. تشویق و ترغیب و درک متقابل و تعامل و همکاری و شراکت و پویایی و زایندگی و ... مفاهیم زنده ی این نوع روابط اند.
و اما گزینه ای که قلم ران این سطور پیشنهاد می کند: (البته در جریان هستم که به قول جلال رفیع؛ سازنده ی مایع حرفشویی؛ به قلم رانی نیست...)
همسران با تاکید بر این نگاه که رابطه ی زناشویی باید در اولویت قرار گیرد و حفظ با کیفیت و مرغوب آن مطلوب عقل و شرع است به رابطه تشکیلاتی و حضور اجتماعی مشترک بپردازند و بدانند که نگه داشتن بنیاد خانواده اصل است و پرداختن به اموری که باعث اختلاف می شود اگر حرام نباشد مکروه است. تشکل اجتماعی، بدون توفیق تشکل مقدس و کوچک خانواده کارکرد ندارد.
در این حالت همسران ضمن تحمل و پذیرش اختلافات مختصر و جزئی در صورت بروز اختلافات جدی و نگران کننده که تهدید کننده رابطه زناشویی خواهد بود سعی در حل این گونه اختلافات نمایند و در صورت عدم توانایی در حل آن با قاطعیت تمام از همکاری بیشتر با یکدیگر انصراف داده و تا زمانی که دوباره امکان فعالیت سازنده ی بدون التهاب به وجود نیامده از ادامه همکاری خودداری کنند. هرچند که ممکن است این رابطه به ضرر تشکیلات تمام شود البته تمام تلاش صورت بگیرد که آسیب چندانی متوجه گروه نشود. دقت شود که این رفتار به هیچ وجه نشان دهنده مسئولیت پذیر نبودن همسران نیست که اتفاقا ثابت می کند این افراد به این حد از بلوغ رسیده اند که قادر به تشخیص اولویت ها باشند. در پایان یادآوری می کنم که خانواده ی متعالی سکوی پرتاب رشد اجتماعی و سیاسی و دینی و فرهنکی است و انتخاب و اولویت بندی صحیح شمارش معکوس برای رسیدن به نقطه ی اوج و رشد و تعالی. تا هنگامی که این رابطه موفق و متقن نباشد موفقیت های بعدی غیر قابل تضمین است.
◊ در فتاوای ذکر شده در متن از راهنمایی های استاد، حاج آقا مددی بهره برده ام.
نظرات کاربران :