دفتر گفتمان انقلاب اسلامی در نشستی با حضور دکتر «حسن سبحانی» دانشیار اقتصاد دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران و «حجت الاسلام میر معزی» رئیس پژوهشکده نظامهای اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی وضعیت اقتصاد ایران را مورد بررسی قرار داد.
سبحانی در آغاز این نشست که تحت عنوان «انقلاب اسلامی و چالش های گذار از اقتصاد مدرن به اقتصاد اسلامی» برگزار شد، به بیان تعاریف اقتصاد اسلامی پرداخت و اظهار داشت: اقتصاد اسلامی واژه ای است که از آن تلقی های متعددی وجود دارد و این تلقی ها مشتمل بر اقتصاد اسلامی به معنای اصل قرار دادن اقتصاد موجود و کاربردش در مفاهیم دینی است تا نظام هایی که قابل تبیین و تأسیس است.
حجت الاسلام میر معزی دیگر سخنران این جلسه نیز، سرفصل سخنانش را به تبیین تعاریف اقتصاد اسلامی اختصاص داد و بیان داشت: هر نظام اقتصادی مبتنی بر ارزش ها و منش صاحبان آن اقتصاد است و تمامی متفکران دنیا بر این نکته اتفاق نظر دارند که هر اقتصادی مبتنی بر ارزش ها و منش ها به طور توأمان می باشد.
وی در ادامه اظهار داشت: در تعریف اقتصاد اسلامی با تعاریف گسترده ای روبرو می شویم از جمله آنکه برخی معتقد به اخلاق در اقتصاد هستند، برخی چون شهید صدر قائل به مکتب هستند و عده ای نیز معتقد به علم اقتصاد اسلامی جهانی هستند اما در برابر تمامی این تعاریف، مسلماتی وجود دارد از جمله آنکه اقتصاد اسلامی یک مجموعه کامل اقتصادی است و هیچ یک از فعالان عرصه اقتصاد نیز وجود این مجموعه را نفی نمی کند.
میر معزی اخلاق اقتصادی را از ارکان اصلی یک نظام اقتصادی دانست و تأکید کرد: اگر اخلاق اقتصادی را از یک نظام بگیریم دیگر چیزی از آن باقی نمی ماند.
مدیر گروه اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی صفاتی چون؛ قناعت، کسب روزی حلال، انصاف در معاملات و پذیرش فسخ قرارداد از سوی خریدار پشیمان را از جمله احکام اخلاقی نیک در اسلام عنوان و اضافه کرد: اگر اخلاقیات نه تنها از نظام اقتصادی اسلام بلکه از هر نظام دیگری گرفته شود با یک نظام اقتصادی بی هویت روبرو می شویم، چنانکه اگر اصل لذت و سود شخصی از نظام اقتصادی سرمایه داری گرفته شود با یک کل بی هویت مواجه می شویم.
در ادامه نشست دکتر سبحانی در توجیه این مسأله که برای اسلامیزه کردن برخی مفاهیم اقتصادی تنها اسامی آنها را تغیر می دهیم اظهار داشت: هر نظام اقتصادی با مؤلفه هایی چون نوع مالکیت بر ابزار تولید و یا انگیزه انسان از فعالیت اقتصادی تعریف می شود و بر اساس نوع نگاه به این مؤلفه ها است که مسمی به نامی می گردد. با این تفاسیر می توان تعریفی نیز برای اقتصاد اسلامی قائل شد.
به گفته دانشیار اقتصاد دانشگاه تهران، ما در اقتصاد اسلامی قوانینی داریم که با عامل شدن به آنها می توانیم شیوه صحیح رفتار اقتصادی در حوزه های مختلف تولید و توزیع و پس انداز را شکل دهیم و به صفت اسلامی بیاراییم.
حجت الاسلام میر معزی در بخش دیگری از این نشست به تشریح دلایل عدم حرکت به سوی نهادینه کردن اقتصاد اسلامی در جامعه پرداخت و گفت: ما در این راه با دو مشکل اساسی مواجهیم؛ نخست اینکه اقتصاد اسلامی از حیث علمی و اجرایی به رشد و بلوغ نرسیده است و ما در مسیر مطالعاتی مان در بسیاری از زمینه ها با ابهام معانی مواجه می شویم.
به اعتقاد این اقتصاد دان، دومین علت ناکامی در پیشرفت به سوی اجرایی شدن اقتصاد اسلامی، این است که مدیران اجرایی کشور در طول سی سال گذشته در سطوح مختلف مدیریتی نسبت به وجوه اقتصاد اسلامی باور ضعیفی داشته اند.
میر معزی در تبیین بهتر این بحث اظهار داشت: 30 سال از وقوع انقلاب اسلامی می گذرد اما هنوز تلاش زیادی برای استنباط و اثبات اقتصاد اسلامی صورت نگرفته به شکلی که شاید بتوان مدعی شد درکشورهای دیگر چه اسلامی و چه غیر اسلامی بسیار بیشتر از آنچه ما در ایران صرف مطالعات و تحقیقات در خصوص اقتصاد اسلامی می کنیم، هزینه صرف می شود.
وی عدم حمایت لازم و کافی از محققان را از عمده دلایل نبود و یا کمبود مطالعات در زمینه اقتصاد اسلامی دانست و اظهار امیدواری کرد با توجه به وجود حوزه ها و علمای هوشیار، مطالعات و تحقیقات علمی گسترده و نیز دانش آموختگان فقیه در زمینه اقتصاد اسلامی بتوان خلأ موجود را پر کرد.
دکتر حسن سبحانی در بخش دیگری از نشست و در تشریح دلایل عدم تحقق اقتصاد اسلامی در کشوری با عنوان حکومت اسلامی، لزوم شناخت مؤلفه های یک نظام اقتصادی و چگونگی اجرایی شدن آن را مورد تأکید قرار داد و اظهار داشت: آموزش همیشه می بایست منجر به تغییر رفتار شود. نظام آموزشی ما در تمام رده های سنی و حتی رسانه های گروهی وظیفه دارند مفاهیمی را به مخاطب القا کند به نحوی که انسان ها به آنچه آموخته اند عامل شوند .
به گفته این دانشیار اقتصاد، اقتصاد اسلامی تنها با تأکید بر واژه و تکرار آن تحقق نخواهد یافت! بلکه اگر محصول نظام آموزشی ما افرادی باشند که نسبت به مؤکدات و دستورات دینی عامل باشند، در اینصورت می تواند به تشکیل اقتصاد اسلامی منجر شود.
بخش پایانی جلسه به این موضوع اختصاص یافت که اگر برخی نهادهای اقتصادی دلیلی بر حرمتشان یافت نشد می توانند تحت عنوان اقتصاد اسلامی مطرح گردند؟
حجت الاسلام میر معزی در پاسخ به این مسأله، به لزوم شکل گیری رفتارهای اقتصادی در سه حوزه تولید و توزیع و مصرف اشاره و تأکید کرد: رفتارهای اقتصادی مبتنی بر مبانی و جهان بینی خاصی است و لازم است این الگوهای رفتاری در حوزه های مختلف از احکام اسلام استنباط شود تا تفاوت وضع موجود جامعه با آنچه مدنظر اسلام است مشخص و نسبت به اصلاح آن اقدام گردد.
مدیر گروه اقتصاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در پایان خاطرنشان کرد: اگر بتوانیم رفتارها و بینش مردم و دولت را به قالب اسلامی ببریم با دولتی که مجری اقتصاد اسلامی است مواجه خواهیم شد.
در خاتمه نهمین نشست دفتر گفتمان انقلاب اسلامی، از سوی حاضران درجلسه سؤالات متعددی مطرح شد و توسط اساتید حاضر مورد بررسی قرار گرفت.
حجت الاسلام میر معزی در پاسخ به این سؤال که چون پیش نیاز اجرای اقتصاد اسلامی وجود افراد آگاه و معنقد به قوانین اسلامی است و در غیر اینصورت پیاده کردن اقتصاد اسلامی سخت است، اظهار داشت: بین اعتقاد و عمل فاصله است. باور درجه بالایی از ایمان نسبت به آموزه های اسلامی است. رفتار اسلامی مقدمه اقتصاد اسلامی نیست بلکه اصولاً اجرای اقتصاد اسلامی یعنی تصحیح بینش ها و روش ها. تا بعد این بینش ها و روش ها به باور برسد و منتج به رفتار اسلامی گردد و اقتصاد اسلامی.
لازم به ذکر است که دفتر گفتمان انقلاب اسلامی پس از وقفه ای کوتاه مدت به دلیل همزمانی امتحانات دانشگاهها، با حضور اساتید و کارشناسان برجسته حوزه و دانشگاه پاسخگوی دغدغه های روز جوانان خواهد بود.