● نويسنده: عباس - محفوظی ● منبع: ماه نامه - پاسدار اسلام - 1377 - شماره 205، دی

«لا اقسم بیوم القیامه و لا اقسم بالنفس اللوامه ایحسب الانسان الن‏نجمع عظامه‏» سوگند به روز قیامت، و سوگند به (نفس لوامه و) وجدان بیدار و ملامت‏گر (که رستاخیز حق است). آیا انسان می‏پندارد که‏هرگز استخوان‏های او را جمع نخواهیم کرد. مساله قیامت و معاد، مورد قبول پیروان همه ادیان است؛ حتی آنان‏که بر اساس فطرت، ماوراء الطبیعه را پذیرفته‏اند بدان معتقدند. پیشوایان معصوم ما علیهم السلام مسئله دنیا و آخرت و کیفر وپاداش را با تعبیرهای گوناگون بیان کرده‏اند که همه آن‏ها در واقع، تفسیر و تبیین آیات قرآنی است. آن بزرگواران در جمله‏های کوتاه،معانی بلندی را به ره‏جویان ارائه کرده‏اند تا آنان که در پی یافتن‏حقیقت‏اند بدان دست‏یابند و از وادی تباهی جان به در برند. بیان معصوم به گونه‏ای است که هیچ جای ابهام باقی نمی‏گذارد و بااندکی تامل انطباق آن با قرآن بر ما آشکار می‏شود. یکی از سخنان عمیق و پرمعنا، این فرمایش امام هادی(ع) است که‏می‏فرماید: «الدنیا سوق ربح فیها قوم و خسر فیها آخرون؛ دنیاچونان بازاری است که گروهی در آن سود می‏برند و دسته‏ای‏زیان‏کارند.» امیرمومنان(ع) می‏فرماید: «الیوم عمل و لاحساب و غداحساب و لاعمل؛امروز (دنیا) وقت عمل است و نه جای بازخواست و فردا(قیامت) روز بازخواست و حساب‏رسی است و نه جای عمل.» هنگامی که‏این دو جمله نورانی را کنار آیه «کل نفس بما کسبت رهینه‏» قراردهیم، درمی‏یابیم که هیچ تباین و اختلافی میان آن‏ها وجود ندارد، جزدر لفظ «اما» و مفهوم یکی است و آن بازگشت‏به محضر عدل الهی وحضور در عرصه قیامت‏به منظور کیفر و پاداش؛ همان چیزی که آیات‏آغازین، به آن پرداخته است. در جای دیگری از سخنان علی(ع) می‏خوانیم: «جان‏های‏تان ارزش‏مندندآن‏ها را به کم‏تر از بهشت نفروشید.» داد و ستدی که مورد نظر امام‏است، همان بندگی و فرمان‏برداری از خداوند و پیروی از احکام است وعملی که بر اساس رهنمودهای بزرگان و متکی به آیات قرآن باشد بهشت‏را به ارمغان می‏آورد. کسی که در این خاکدان، دامان به گناه آلوده‏نکند و فرصت نبازد همانند کشاورزی است که زمانی را به کاشت و داشت‏می‏پردازد، تا زمان برداشت فرا رسد، اعمال انسان، چونان بذری است‏که روزی ثمر می‏دهد. و این، مفهوم روایت است که: «الدنیا مزرعه‏الاخره‏». مخاطبان آیه «کلوا واشربوا هنیئا بما اسلفتم فی الایام الخالیه؛بخورید و بنوشید، گواراتان باد به [پاداش] آن‏چه در روزهای گذشته‏انجام دادید.» جز پاکان و کسانی که در دنیا راه صلاح پیمودند،نیستند، چرا که پرهیز از گناه چنین پاداشی دارد. آنان که سر به فرمان خدا و رسول نهادند و وعده‏های الهی را با یقین‏پذیرفتند شایسته چنین خطابی هستند. اما کسانی که ره‏توشه‏ای‏برنگرفته و خویش را آماده حساب‏رسی نکرده کجا سزاوار چنین‏پاداشی‏اند. آن چه که در کلام معصوم آمده و به انسان پیام داده که‏خویشتن را به کم‏تر از بهشت نفروشید، تنها در اعمال نیک تبلورمی‏یابد: خدمت‏به بی‏نوایان، یاری زیردستان و تن دادن به مشکلات وبردباری در گرفتاری‏ها از مصادیق کارهای نیک است که انسان را به‏درجه‏ای می‏رساند که در قیامت، خطاب می‏شود که: «سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدار؛ درود بر شما به [پاداش]آن چه صبر کردید، راستی چه نیکوست فرجام آن سرای‏». اگر اندکی به آخرت بیندیشیم و گوش دل به سخنان رسولان هدایت‏بسپاریم، یقینا تردید نخواهیم داشت که ما نیز در آن روز باید به‏انتظار بنشینیم تا کیفر کردار و یا پاداش اعمال خود را ببینیم؛روزی که هر کس دل مشغول گرفتاری خویش است و بدون توجه به عزیزان‏خود که عمری را در کنار آنان سپری کرده و با آنان انسی داشته، درپی یافتن راه گریز است، اما افسوس که بدان دست نمی‏یابد.   ترسیم صحنه قیامت قرآن کریم آن صحنه هولناک را این گونه ترسیم می‏فرماید: «یوم یفر المرء من اخیه و امه و ابیه و صاحبته و بنیه لکل امری‏منهم یومئذ شان یغنیه؛ روزی که آدمی از برادرش و از مادرش و پدرش‏و از همسرش و پسرانش می‏گریزد در آن روز، هر کسی از آنان را کاری‏است که او را به خود مشغول می‏دارد.» در جای دیگر به توصیف آن‏روز پرداخته و می‏فرماید: «تعرج الملائکه والروح الیه فی یوم کان‏مقداره خمسین الف سنه فاصبر صبرا جمیلا انهم یرونه بعیدا و نریه‏قریبا یوم تکون السماء کالمهل و تکون الجبال کالعهن ولایسئل‏حمیم حمیما؛ فرشتگان و روح در روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است‏به سوی «او» بالا می‏روند، پس صبر کن، صبری نیکو. زیرا آنان[عذاب] را دور می‏بینند. و [ما] نزدیکش می‏بینیم. روزی که آسمان‏هاچون فلز گداخته شود. و کوه‏ها چون پشم زده گردد. و هیچ دوست صمیمی‏از دوست صمیمی [حال] نپرسد.» در چنین روز وانفسایی، مردم به دودسته تقسیم می‏شوند: گروهی رستگار و مشمول آیه کریمه «فی عیشه‏راضیه‏» اند و دسته دوم که توشه‏ای برای آن روز برنگرفته‏اند بانگ‏برآرند که: «یا لیتها کانت القاضیه؛ ای کاش آن [مرگ] کار را تمام‏می‏کرد.» و «انا انذرناکم عذابا قریبا یوم ینظر المرء ما قدمت‏یداه و یقول الکافر یا لیتنی کنت ترابا؛ ما شما را از عذابی نزدیک‏هشدار دادیم، روزی که آدمی آن چه را با دست‏خویش پیش فرستاده است‏بنگرد، و کافر گوید: کاش من خاک بودم.» دسته اول روزگار دنیایی‏خود را به سلامت‏سپری کردند و آن‏چه در توان داشتند در خدمت‏به خلق‏خدا به کار می‏گرفتند و امروز به دلیل سبک باری، حسابی نه چندان‏سخت پس می‏دهند و به لطف و رحمت همیشگی الهی می‏پیوندند: «فسوف یحاسب حسابا یسیرا و ینقلب الی اهله مسرورا؛ به زودی‏اش‏حسابی بس آسان کنند و شادمان به سوی کسانش باز گردد.»   احوال زیان دیدگان و کافران در قیامت جمعیت زیان دیده در قیامت از سر زبونی و ناتوانی، از گذشته اظهارندامت می‏کنند، ولی برای آنان سودی ندارد، زیرا در فرصتی که‏می‏توانستند توشه‏ای برگیرند، به غفلت‏سپری کردند. پیام خدا و رسولان‏را ناشنیده انگاشتند اینک به یاد تباهی‏های خود، ناله‏کنان راه چاره‏می‏جویند. قرآن کریم از زبان آنان می‏گوید: «یا لیتنی اتخذت مع‏الرسول سبیلا؛ ای کاش با پیامبر خدا همراه شده و از او پیروی‏می‏کردم‏». اما پیش‏تر و در دار دنیا هرگاه مورد خطاب پیامبران قرارمی‏گرفتند و از مرگ و قیامت‏بیم داده به راه هدایت فراخوانده‏می‏شدند به سخریه پاسخ می‏دادند «و قالوا ان هی الا حیاتنا الدنیا وما نحن بمبعوثین؛ و گفتند: جز زندگی دنیای ما [زندگی دیگری] نیست‏و برانگیخته نخواهیم شد.» و از پذیرش حق گریزان بودند و منادیان‏حق را می‏آزردند. آنان کارهای خویش را درست و معیار عمل می‏دانستند،هادیان راه حق را به تمسخر می‏گرفتند، در زمین فساد و تباهی‏می‏کردند و می‏پنداشتند که کاری نیکو انجام می‏دهند. خداوند متعال در معرفی اینان که بی‏تردید از زیان‏کارترین افرادند،خطاب به رسول اکرم(ص) می‏فرماید: «قل هل ننبئکم بالاخسرین اعمالاالذین ضل سعیهم فی الحیوه الدنیا و هم یحسبون انهم یحسبون صنعا؛بگو: آیا شما را از زیان‏کارترین مردم آگاه گردانم [آنان] کسانی‏اندکه کوشش‏شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‏پندارند که کار خوب‏انجام می‏دهند.» مخاطبان این آیه کسانی هستند که در دنیا ازارتکاب هیچ خلافی دریغ نمی‏کردند، معروف را منکر و منکر را معروف‏می‏شمردند، احکام خدا را تغییر می‏دادند و بندگی خدا را بر خود،گران می‏دیدند، اینان چون به عرصه قیامت درآیند با کوله‏باری سنگین‏از گناه در انتظار حساب‏رسی می‏ایستند، روزی که به تعبیر قرآن کریم‏معادل پنجاه هزار سال است و قرآن، آن را این گونه معرفی می‏فرماید: «فکیف تتقون ان کفرتم یوما یجعل الولدان شیبا؛ پس اگر کفربورزید، چگونه از روزی که کودکان را پیر می‏گرداند، پرهیز توانیدکرد.» باید به حساب‏های آنان رسیدگی شود، حساب سرکشی‏هایی که پیشه‏ساخته بودند و گوش به هیچ بشیر و نذیری نمی‏سپردند. این وضعیت عرصه قیامت است و حال مردم نیک کردار و بد رفتار. چون‏انسان مومن را پاداش جاودان دهند و او را به بهشت‏برند می‏گوید: «انی ظننت اءنی ملاق حسابیه؛من یقین داشتم که به حساب خودمی‏رسم.» بی‏نوا آن کس که برگ عیشی پیش نفرستاده است، قرآن کریم درتوصیف حال آنان می‏فرماید: «خذوه فغلوه ثم الجحیم صلوه ثم فی‏سلسله ذرعها سبعون ذراعا فاسلکوه، انه کان لایومن بالله العظیم، ولا یحض علی طعام المسکین؛ [گویند] بگیرید او را و در غل کشید، آن‏گاه میان آتشش اندازید. پس در زنجیری که درازی آن هفتاد گز است وی‏را در بند کشید، چرا که او به خدای بزرگ نمی‏گروید، و به اطعام‏مسکین تشویق نمی‏کرد. و چون به دوزخ درآیند از ایشان بپرسند: «ما سلککم فی سقر قالوالم‏نک من المصلین و لم‏نک نطعم المسکین و کنا نخوض مع الخائضین وکنا نکذب بیوم الدین حتی اتانا الیقین؛ چه چیز شما را در آتش[سقر] درآورد. گویند: از نمازگزاران نبودیم. با هرزه درایان‏هرزه‏درایی می‏کردیم و روز جزا را دروغ می‏شمردیم، تا مرگ ما دررسید.» و نیز از آنان می‏پرسند: «تکاد تمیز من الغیظ کلما القی‏فیها فوج ساءلهم خزنتها اءلم یاءتکم نذیر قالوا بلی قد جاءنا نذیرفکذبنا و قلنا ما نزل الله من شی‏ء ان انتم الا فی ضلال کبیر وقالوا لو کنا نسمع او نعقل ما کنا فی اصحاب السعیر؛ نزدیک است که‏از خشم شکافته شود هر بار که گروهی در آن افکنده شوند، نگاهبانان‏آن از ایشان پرسند: مگر شما را هشدار دهنده‏ای نیامد. گویند: چرا؟ هشدار دهنده‏ای به سوی ما آمد ولی تکذیب کردیم وگفتیم: خدا چیزی فرو نفرستاده است، شما جز در گمراهی بزرگ نیستید،و گویند: اگر شنیده و پذیرفته بودیم یا تعقل کرده بودیم در میان‏دوزخیان نبودیم. منکران رسالت و معاد و قیامت، زبان به اعتراف گشوده، اعمال خود راباز می‏گویند: آنان گناهان خود را برشمرده و می‏پذیرند که نمازنخوانده‏اند، بر یتیمان انفاق نکرده و به روز قیامت ایمان‏نیاورده‏اند.   احوال مومنان در قیامت اما کسانی که در دنیا از فرمان خدا پیروی کردند با این خطاب الهی‏رو به رو می‏شوند: «ادخلوها بسلام آمنین؛ [به آنان گویند:] با سلامت‏و ایمنی در آن جا داخل شوید.» در تفسیر این آیه آمده است که: «سلام‏»، به معنای «ایمنی‏» و نیز سلام از سوی خداوند و فرشتگان‏است. رسیدن به این فوز عظیم برای همه میسر است. به شرطی که انسان در پی رسیدن به آن باشد، چون: نابرده رنج گنج میسر نمی‏شود مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد با تفصیلی که گفته شد، عمق فرموده امام هادی(ع) را درمی‏یابیم که‏چگونه گروهی در این بازار سود بردند و دسته‏ای زیان کردند. دوری از منابع وحی و رهنمودهای پیشوایان معصوم(ع) باعث تباهی ومحروم شدن از معارف اسلامی می‏شود. حتی با اندکی توجه به گفته‏امامان علیهم السلام یقینا راه به جایی خواهیم برد و در غیراین صورت، به بی‏راهه فرو می‏غلتیم. امام سجاد(ع) در دعا و مناجات‏خویش می‏فرماید: «اءبکی لخروجی من القبر عریانا؛ بر آن زمانی‏می‏گریم که برهنه گام به عرصه محشر می‏نهم.» اندیشیدن در این دعافطرت پاک را تحت تاثیر قرار می‏دهد. سر سپردگی به شیطان و هوای‏نفس، انسان را از پذیرش این حقایق باز می‏دارد، شیطان و هوای نفسی‏که انسان را به دنیاطلبی فرا می‏خواند و این حقایق در دیدگان اوچون افسانه‏ای می‏نمایاند. همان گونه که انسان در داد و ستدهای رایج‏تلاشی می‏کند تا بهترین را برگزیند، سزاوار است که به معاد و قیامت‏خود آن چنان حساب شده بیندیشد که هرگز انگشت‏حسرت و پشیمانی به‏دندان نگیرد. باید قدر و بهای خویشتن را بدانیم و فقط با خدا معامله کنیم که‏معامله با شیطان زیان ابدی به همراه دارد و هرگز امکان و فرصت‏جبران آن در عرصه قیامت فراهم نمی‏شود. شیطان همیشه در کمین است وهر کسی را به شیوه‏ای می‏فریبد، برای مومن ده‏ها راه شرعی می‏گشاید تااو را در یکی از آن‏ها به گمراهی و گناه بکشاند.   هشدار حضرت حق درباره قیامت ای عزیز، فرصت‏ها را مغتنم بدان که خداوند متعال می‏فرماید: «یوم لاینفع مال و لابنون الا من اتی الله بقلب سلیم؛ روزی که هیچ‏مال و فرزندی سود نمی‏دهد، مگر کسی که دلی پاک به سوی خدابیاورد.» باز می‏فرماید: «فیومئذ لاینفع الذین ظلموا معذرتهم و لاهم یستعتبون؛ و در چنین روزی [دیگر] پوزش آنان که ستم کرده‏اند سودنمی‏بخشد، و بازگشت‏به سوی حق از آنان خواسته نمی‏شود.» امروز اگراز خداوند معذرت بخواهیم یقینا مشمول الطاف او هستیم که او ما رابرای عذاب نیافریده است. دست از «تسویف‏» بداریم و فرصت فراهم آمده را به امید فردای‏نیامده از دست ندهیم تا مصداق آیه «و یوم یعض الظالم علی یدیه‏یقول یا لیتنی اتخذت مع الرسول سبیلا؛ و روزی است که ستم‏کار،دست‏های خود را می‏گزد و می‏گوید: ای کاش با پیامبر راهی برمی‏گرفتم.» خوب بودن کار دشواری نیست، گذشتن از باطل است و پیروی‏از حق و نگاه داشتن «حرمت‏» و «حریم‏» دیگران. مبادا که در قیامت دوستان خود را بخوانیم و بگوییم: «ینادونهم‏الم نکن معکم قالوا بلی ولکنکم فتنتم انفسکم و تربصتم و ارتبتم وغرتکم الامانی حتی جاء امرالله و غرکم بالله الغرور؛ [دورویان]آنان را ندا می‏دهند آیا ما با شما نبودیم، می‏گویند چرا ولی شماخودتان را در بلا افکندید و امروز و فردا کردید و آرزوها شما راغره کرد تا فرمان خدا آمد و شیطان مغرور کننده، شما را درباره خدابفریفت.» آیا با شما نبودیم و با هم زندگی نمی‏کردیم چه شد که شمارستگار شدید و ما زیان‏کار. یکی از نام‏های قیامت «یوم الحسره‏» است، یعنی روز حسرت و افسوس‏خوردن. اگر مثل معروف «چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی‏»را آویزه گوش خود کنیم یقینا در انتخاب مسیر، تامل می‏کنیم و گام‏به بی‏راهه نمی‏گذاریم. فرصت را از دست ندهیم که وقت تنگ است، ازکرده‏های ناپسند توبه کنیم که او توبه پذیر و مهربان است. سختی چندروزه دنیا و به نان خشکی بسنده کردن، اما به حرام نرفتن و حرام‏نخوردن و حرام نگفتن! نعمت جاودان الهی را در پی دارد. برای‏بازگشت‏به راه راست‏باید شتاب کرد که غفلت، موجب پشیمانی است امااگر توان پاسخ به حساب‏رسان الهی را، که از دانه خردل نیزنمی‏گذرند، دارید آن چه می‏خواهید بکنید. باید بیندیشم و به خودآییم تا مبادا که در محضر الهی و در دیدگان محشریان، از شرم سر به‏زیر اندازیم.

سشمش